«EconoSphere & Management» журналының негізін қалаушысы әрі баспагері – «Astana International University» ЖШС. Ол Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінде тіркелген (Тіркеу куәлігі: KZ77VPY00019401, 2020 жылғы 16 қаңтарда берілген) және ISSN Халықаралық орталығында тіркелген (ISSN 2707-496X, Online). Журнал экономика және менеджмент бағыты бойынша ғылыми мақалаларды жариялайды. Миссия / Мақсат: Журнал «EconoSphere & Management» – экономика, бизнес және менеджмент салаларындағы ғылыми зерттеулерді жариялау мен таратуға арналған халықаралық алаң. Оның мақсаты – экономика мен менеджмент саласында ғылыми және қолданбалы әлеуетті дамыту, инновацияларға бағытталған зерттеулерді қолдау және жаһандық өзгерістер жағдайында тиімді басқару модельдерін қалыптастыру. Міндеттері: • Бұрын жарияланбаған және басқа басылымдарға жіберілмеген түпнұсқа, сапалы ғылыми мақалаларды жариялау. • Қазақстан Республикасының авторлық құқық туралы заңнамасын және халықаралық деңгейде танылған жарияланымдық этика стандарттарын сақтау. • Экономика және менеджмент саласындағы соңғы жетістіктер мен зерттеу үрдістерін көрсету. Мақалалар CrossRef жүйесінде тіркеліп, DOI алады. Журнал Қазақстандық дәйексөздер базасында (KazBC) «Ұлттық мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама орталығы» АҚ-да индекстеледі. Редакциялық алқа құрамына Хирш индексі кемінде 3 болатын ғалымдар кіреді. Мақалалар қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде қабылданады, аннотациялар үш тілде де міндетті. Мақалалардың түпнұсқалығы StrikePlagiarism жүйесі арқылы жасалған шарт негізінде тексеріледі. Журнал отандық және шетелдік зерттеушілермен, ғылыми орталықтармен және академиялық қауымдастықтармен ынтымақтастыққа ашық. Жариялану мерзімділігі: жылына 4 рет. Редакция Astana International University Қабанбай батыр даңғылы, 8 Астана қ., Қазақстан E-mail: journals@aiu.edu.kz Website: esm.aiu.kz
КӘСІПКЕРЛІКТІ МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУ: МЕХАНИЗМДЕРІ МЕН ТИІМДІЛІГІ
«Кәсіпкерлікті мемлекеттік реттеу: механизмдері мен тиімділігі» ғылыми мақаласында кәсіпкерлікті мемлекеттік реттеудің құқықтық негіздері, механизмдері және олардың тиімділігі кешенді түрде қарастырылады. Зерттеу жұмысының негізгі мақсаты – Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерлік қызметті мемлекеттік реттеу жүйесін құқықтық тұрғыдан талдау және оның нарықтық экономиканың дамуына ықпалын бағалау. Мақалада кәсіпкерлікті реттеудің конституциялық және салалық құқықтық негіздері, мемлекет пен кәсіпкер арасындағы құқықтық қатынастардың ерекшеліктері, сондай-ақ мемлекеттік реттеудің шектері мен қағидаттары ғылыми тұрғыдан зерделенеді. Зерттеу барысында кәсіпкерлікті мемлекеттік реттеу механизмдері әкімшілік-құқықтық және экономикалық-құқықтық құралдар жүйесі ретінде талданады. Лицензиялау, рұқсат беру, бақылау және қадағалау, салықтық реттеу мен мемлекеттік қолдау шараларының құқықтық табиғаты ашылып, олардың кәсіпкерлік еркіндігіне әсері бағаланады. Сонымен қатар кәсіпкерлік субъектілерінің құқықтарын қорғау тетіктерінің рөліне ерекше назар аударылады. Мақалада кәсіпкерлікті мемлекеттік реттеудің тиімділігі құқықтық айқындық, пропорционалдылық, теңдік және құқық қолдану практикасының сапасы өлшемдері арқылы сараланады. Зерттеу нәтижелері мемлекеттік реттеудің кәсіпкерлік дамуына кедергі келтірмей, керісінше оны құқықтық тұрғыдан қолдауы тиіс деген ғылыми тұжырымды негіздейді.
кәсіпкерлік қызмет, мемлекеттік реттеу, кәсіпкерлік құқығы, құқықтық механизмдер, құқықтық тиімділік, кәсіпкерлік еркіндігі
Авторлық құқық (c) 2025 ECONOSPHERE & MANAGEMENT
АДАМИ КАПИТАЛ САПАСЫН ЭКОНОМИКАЛЫҚ БАҒАЛАУ
Білім экономикасының қарқынды дамуы мен цифрлық трансформация жағдайында елдер мен ұйымдардың тұрақты экономикалық өсуі мен бәсекеге қабілеттілігінің негізгі ресурсы ретінде адами капиталдың маңызы артып келеді. Білім, біліктілік, денсаулық және инновациялық қызмет қабілеттілігімен анықталатын адами капиталдың сапасы Еңбек өнімділігі мен жалпы өнімділік деңгейіне әсер ететін негізгі факторға айналады. Адами капиталдың сапасын экономикалық бағалау оның экономиканың дамуына қосқан үлесін сандық түрде өлшеуге және білім беру, денсаулық сақтау және кәсіптік даярлыққа инвестициялардың басым бағыттарын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл жұмыстың мақсаты - адами капиталдың сапасын экономикалық бағалаудың тәсілдерін зерттеу және талдаудың тиімді әдістерін бөліп көрсету. Зерттеу адам әлеуетінің даму индекстерін, өндірістік функцияларды, кіріс үлгілерін, сондай-ақ халықтың денсаулығы мен өмір сүру деңгейінің көрсеткіштеріне негізделген әдістерді қоса алғанда, бағалаудың дәстүрлі және заманауи үлгілерін қарастырады. Адами капиталдың сандық және сапалық сипаттамаларын біріктіретін кешенді бағалауға ерекше назар аударылады. Экономикалық бағалаудың практикалық маңыздылығы оны білім беру және жұмыспен қамту саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру, кадрлардың біліктілігін арттыру бағдарламаларын әзірлеу, сондай-ақ компаниялар деңгейінде басқарушылық шешімдер қабылдау үшін пайдалану мүмкіндігі болып табылады. Зерттеу нәтижелері әлеуметтік-экономикалық ортадағы өзгерістерді ескере отырып, адами капиталды бағалауға жүйелі көзқарас пен әдіснамалық негіздерді үнемі жаңартып отыру қажеттілігін көрсетеді. Осылайша, адами капиталдың сапасын экономикалық бағалау адам ресурстарын тиімдірек пайдалануға ықпал ете отырып, макро және микро деңгейде дамуды талдау мен болжаудың маңызды құралы болып табылады.
Инвестициялар, Бәсекеге қабілеттілік, Кайдзен жүйесі, Инновация, 4.0 индустриясы, Өндірістік инфрақұрылым, Әлеуметтік инфрақұрылым, Стратегиялық бағыт
ЕМТИХАН СТРЕССІНІҢ АЛДЫН АЛУДЫҢ БАСҚАРУШЫЛЫҚ ТЕТІКТЕРІ: ЖОҒАРЫ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНДЕ ВОРКШОПТЫ ЕНГІЗУ ТӘЖІРИБЕСІ
Емтихан стрессі университет студенттерінің академиялық үлгеріміне, психологиялық әл-ауқатына және денсаулығына теріс әсер ететін кең таралған әрі маңызды фактор болып табылады. Психологиялық воркшоптарды өткізу емтихан стрессі мәселесін тек жеке-психологиялық құбылыс ретінде ғана емес, сонымен қатар білім беру ұйымының басқарушылық міндеті ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Стрессті бастан кешіретін студенттердің жоғары үлесі және сессияға субъективті тұрғыдан дайын еместігін көрсететіндердің айтарлықтай пайызы академиялық нәтижелілік пен білім беру процесінің тұрақтылығына жүйелік тәуекелдердің бар екенін көрсетуі мүмкін. Зерттеудің өзектілігі қарқынды оқу жүктемесі жағдайында өзін-өзі реттеу дағдыларын қалыптастыруға бағытталған тиімді, практикалық-бағдарланған құралдарды әзірлеу және енгізу қажеттілігімен айқындалады. Воркшоп барысында қатысушылар бірқатар жедел (экспресс) әдістер мен когнитивті-мінез-құлықтық техникаларды меңгерді. Өткізілген воркшоптардың нәтижесінде топтардағы эмоционалдық шиеленіс деңгейінің төмендеуі, бақылау сезімінің қалыптасуы байқалды, сондай-ақ алынған құралдардың, әсіресе тапсырмаларды құрылымдау және когнитивті қайта құру тұрғысынан, жоғары практикалық құндылығы расталды. Практикалық-бағдарланған воркшоптар студенттік ортада стрессті басқару мүмкіндігін дәлелдейді және оларды университеттерде жүйелі түрде қолдануға ұсынуға болады.
емтихан стрессі, стресс төзімділігі, студенттер, өзін-өзі реттеу, когнитивті-мінез-құлықтық техникалар, психологиялық денсаулық.
БЕЛГІСІЗДІК ЖАҒДАЙЫНДА ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ КИБЕРҚАУІПСІЗДІК АУДИТІ
Мақалада Қазақстандағы киберқауіпсіздіктің қазіргі жағдайы және геосаяси, технологиялық және экономикалық факторларға байланысты өсіп келе жатқан белгісіздік жағдайында киберқауіпсіздік аудитін жүргізу ерекшеліктері қарастырылады. Зерттеу соңғы жылдардағы аналитикалық деректерге, соның ішінде киберқауіпсіздік туралы мәліметтерге, цифрландыру деңгейіне және Ұлттық киберқауіпсіздік бағдарламаларының тиімділігіне негізделген. Қазақстанның цифрлық экожүйесін трансформациялау жағдайында ақпараттық қауіпсіздік аудитін жетілдірудің түйінді үрдістері, проблемалары мен бағыттары айқындалды. Киберқауіпсіздік кез келген заманауи бизнес стратегиясының маңызды құрамдас бөлігіне айналды, өйткені киберқылмыскерлердің қауіптері артып келеді. Киберқауіпсіздікті тексеру және бағалау ұйымдарға осалдықтарды анықтауға және олардың ақпараттық жүйелерін қорғау деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. Жыл сайын киберқауіптер күрделене түседі және әртүрлі болады. Шабуылдар қарапайым фишингтік схемалардан бастап зиянды бағдарламалар мен бағдарламалық жасақтаманың осалдығын пайдаланатын күрделі көп деңгейлі шабуылдарға дейін болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда ұйымдар тек оқиғаларға жауап беруге ғана емес, сонымен қатар ықтимал қауіптерді белсенді түрде анықтауға және жоюға дайын болуы керек. Технологияның қарқынды дамуы және кибершабуылдар санының артуы жағдайында киберқауіпсіздіктің тұрақты аудиті қауіпсіз жұмысты қамтамасыз ету үшін қажетті қадамға айналады. Бұл тәуекелдерді азайтуға ғана емес, сонымен қатар клиенттер мен серіктестердің компанияға деген сенімін арттыруға мүмкіндік береді. Киберқауіпсіздікті бағалау қолданыстағы қорғаныс шараларын талдауды, сондай-ақ оларды жақсарту бойынша ұсыныстар әзірлеуді қамтиды. Осы процестің нәтижесінде компаниялар өздерінің қазіргі қауіпсіздігі туралы және анықталған кемшіліктерді жою үшін іс-қимыл жоспары туралы нақты түсінік алады.
киберқауіпсіздік аудиті, цифрлық трансформация, тәуекел-менеджмент, цифрландыру, жасанды интеллект, белгісіздік, кибершабуылдар.
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ІШКІ ТУРИЗМНІҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ МЕН ДАМУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ
Мақалада Қазақстан Республикасындағы ішкі туризмнің қазіргі жағдайы қарастырылады. Ресми статистикалық деректерге сәйкес, ішкі туристік ағындардың динамикасын, туристік тұтыну құрылымын, курорттық аймақтардың дамуын, сондай-ақ туризм саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын талдау ерекше өзектілікке ие. Сонымен қатар, ресми дереккөздер пандемия салдарынан болған құлдыраудан кейін ішкі туризм саланың ең серпінді дамып келе жатқан сегменттерінің біріне айналғанын көрсетеді, өйткені ел ішіндегі туристер саны мен туристік тұтыну көлемі тұрақты өсім көрсеткен. Зерттеу барысында маусымдылық, өңірлік дамудың теңсіздігі, инфрақұрылымдық шектеулер және қызмет көрсету сапасы сияқты негізгі проблемалар анықталып, 2023–2029 жылдарға арналған Туристік саланы дамыту тұжырымдамасы аясында ішкі туризмді дамытудың неғұрлым перспективалы бағыттары айқындалды.
ішкі туризм, туристік ағын, курорттық аймақтар, туристік инфрақұрылым, Қазақстан, мемлекеттік саясат.
Қазақстан Республикасының жеңіл өнеркәсібін дамытудың мәселелері мен перспективалары
Мақалада экономиканың басым бағыттарының бірі және елдің экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің маңызды бөлігі болып табылатын Қазақстанның жеңіл өнеркәсібінің қазіргі жағдайы қарастырылған. Ішкі нарықтағы отандық өнімнің үлесінің төмендігі, импортқа тәуелділік және шикізатты өңдеу деңгейінің жеткіліксіздігі атап өтілген. Мәліметтерді талдау және кәсіпорын басшылары арасында жүргізілген сауалнама нәтижелері бойынша басты мәселелер айқындалды: білікті кадрлардың тапшылығы, салық жүктемесінің жоғары болуы, инвестициялардың жеткіліксіздігі және мемлекеттік қолдаудың әлсіздігі. Саланы кластерлік тәсілмен дамыту, цифрландыру, экспортқа бағытталған өндірістерді ынталандыру және мемлекеттің белсенді қатысуы қажеттілігі атап өтіледі. Зерттеу жеңіл өнеркәсіптің кешенді қолдау шаралары мен инновациялық даму саясаты жүзеге асырылған жағдайда жоғары әлеуетке ие екенін көрсетеді.
Жеңіл өнеркәсіп, тоқыма және тігін өнеркәсібі, бәсекеге қабілеттілік, тұрақты даму, экспорттық әлеует.
Авторлық құқық (c) 2025 EconoSphere & Management
Автокөліктер паркін технологиялық жаңарту арқылы кәсіпорындағы логистикалық менеджменті жетілдіру
Бұл зерттеу заманауи нарықтық талаптар жағдайында логистикалық менеджментті оңтайландырудың өзекті мәселесін қарастырады. «Summit Logistics» ЖШС көлік компаниясы мысалында айтарлықтай экономикалық шығындарға әкелетін көлік паркін басқарудың жүйелік кемшіліктері талданады. Зерттеудің әдіснамалық негізін кәсіпорынның операциялық деректерін талдау, технологиялық шешімдерді салыстырмалы бағалау және оларды енгізудің экономикалық негіздемесі құрады. Негізінде екі өзара толықтыратын технологиялық шешімді біріктіруге негізделген кешенді тәсіл жатыр. Спутниктік мониторинг жүйелерін енгізу көлік құралдарының қозғалысына толық операциялық бақылау жүргізуге мүмкіндік береді, бұл маршруттарды оңтайландыруға және тасымалдау жұмыстарын орындау пәнін арттыруға әкеледі. Автоматтандырылған отын бақылау жүйесін (FMS) қатар қолдану пайдалану шығындарының негізгі бабын басқарудың тиімді тетігін құрады, ресурстарды нысанасыз пайдалану тәуекелдерін ең азайтады. Маңызды практикалық мән ұсынылған шаралар бойынша инвестициялық шығындарды және экономикалық тиімділікті егжей-тегжейлі есептеу жұмысында көрінеді. Жүргізілген талдау жобаның техникалық жүзеге асырылу мүмкіндігін ғана емес, сонымен қатар оның орташа деңгейдегі кәсіпорындар үшін қаржылық негізделгендігін де көрсетеді. Жұмыс нәтижелері басқарудың сандық құралдарын стратегиялық енгізу операциялық ашықтықты арттыру және көлік қызметтері нарығында бәсекеге қабілеттілікті нығайту үшін принципиалды жаңа мүмкіндіктер туғызатынын растайды. Ұсынылған үлгі саланың басқа да кәсіпорындары үшін, логистиканы оңтайландырудың ұқсас мәселелеріне тап болғандар үшін бейімделуі мүмкін.
логистикалық менеджмент, тасымалдауды оңтайландыру, GPS-мониторинг, FMS жүйесі, отын шығынын бақылау, көлік паркінің тиімділігі, көлік логистикасы, логистикалық процестерді жетілдіру.
Қазақстан Республикасының адаптивті экономикасын қаржылық реттеу: механизмдер мен құралдар
Мақалада Қазақстан экономикасын қаржылық реттеу жүйесі оның бейімделгіштігі: сыртқы және ішкі күйзелістерге, құрылымдық өзгерістерге және цифрлық сын-тегеуріндерге жауап беру қабілеті тұрғысынан қарастырылады. Реттеудің негізгі тетіктері (монетарлық, фискалдық, қаржы нарығы, жасыл қаржыландыру) және мемлекет пен реттеуші органдар экономиканың тұрақтылығы мен икемділігін арттыру үшін пайдаланатын және пайдалана алатын құралдар талданады. Шикізат моделінен әртараптандырылған модельге, қаржы институттарының рөліне, цифрлық қаржы активтерін реттеу тетіктеріне (қаржы заңнамасын реформалау жөніндегі жоспарларды қоса алғанда) және "жасыл" қаржыландыру және орнықты даму құралдарына ауысуға ерекше назар аударылды әдістемелік тұрғыдан мақала салыстырмалы институционалдық талдауға, реттеушілік шолуға және жаңа зерттеулердің синтезіне сүйенеді. Қорытындыларда нормативтік — құқықтық базаны жетілдіруден бастап жеке сектор үшін ынталандыруға және инновациялық қаржы құралдарын енгізуге дейінгі экономиканың бейімделуін арттыру бағытында реттеуші жүйені күшейту бойынша ұсынымдар тұжырымдалған. Негізгі қорытынды: шынайы адаптивті экономикаға көшу тек жаңа ережелерді ғана емес, реттеудің икемділігін, болжау қабілетін және нарықпен кері байланысты талап етеді.
адаптивті экономика, қаржылық реттеу, реттеу тетіктері, реттеу құралдары, жасыл қаржыландыру, цифрлық қаржы активтері, қаржылық тұрақтылық, экономиканы әртараптандыру, институционалдық реформалар.
Білім берудің инновациялық экожүйесі ауылдық аумақтардың еңбек әлеуетін басқару факторы ретінде
Қазақстан экономикасын жаңғырту жағдайында ауылдық аумақтардың еңбек әлеуетін басқарудың негізгі құралы ретінде білім берудің инновациялық экожүйесін қалыптастыру ерекше маңызға ие болып отыр. Зерттеу мәселесі ауылдық жерлерде, әсіресе аграрлық, инженерлік-техникалық және медициналық салаларда білікті кадрлардың тапшылығының сақталуында, бұл өз кезегінде өңірлердің тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуына кедергі келтіруінде. Зерттеу жұмысының мақсаты – Қазақстанның ауылдық аумақтарындағы еңбек әлеуетін дамыту мен тиімді пайдалану процесінде инновациялық білім беру ортасының рөлін айқындау. Зерттеу барысында статистикалық және салыстырмалы талдау әдістері, сондай-ақ жүйелік және құрылымдық-функционалдық тәсілдер қолданылды. Эмпирикалық негіз ретінде халықтың жасы мен білімі бойынша жұмыспен қамтылу деректері, техникалық және кәсіптік білім беру (ТжКБ) ұйымдарының саны, студенттер мен жоғары оқу орындарының көрсеткіштері пайдаланылып, кадрлық әлеуетті қалыптастырудағы үрдістер мен теңсіздіктер анықталды. Зерттеу нәтижелері ТжКБ жүйесіндегі студенттер санының өскенін, алайда кәсіби білім алып жатқан ауыл жастарының үлесі азайғанын көрсетті. Еңбек ресурстарының жас құрылымы қартаю үрдісімен сипатталады, ал жоғары білімді мамандардың үлесі төмен деңгейде қалып отыр. Бұл факторлар білім беру бағдарламаларын жаңартудың, дуальды оқытуды дамытудың және жұмыс берушілердің кадр даярлауға қатысуын кеңейтудің қажеттілігін көрсетеді. Зерттеудің практикалық маңызы – ғылым, бизнес және жергілікті билік органдарының интеграциясын қамтитын білім берудің инновациялық экожүйесін нығайту бойынша ұсыныстар әзірлеуде. Мұндай шараларды іске асыру адами капитал сапасын арттыруға, ауыл жастарының көші-қонын азайтуға және Қазақстанның ауылдық өңірлерін аграрлық сектордың инновациялануы мен цифрландырылуы негізінде тұрақты дамытуға мүмкіндік береді.
білім берудің инновациялық экожүйесі, еңбек әлеуетін басқару, ауылдық аумақтар, көші-қон, кадр тапшылығы.
Еңбек өнімділігі алшақтықтарының экономикалық сипаты Қазақстан Республикасында және оларды жеңу сценарийлері
Мақалада Қазақстан Республикасы үшін әртүрлі салалардағы, өңірлердегі және кәсіпорындардағы еңбек өнімділігінің алшақтықтарын зерттеу нәтижелері келтірілген. Жұмыстың мақсаты осы алшақтықтардың экономикалық сипатын талдау және оларды еңсеру сценарийлерін әзірлеу болды. Зерттеу модернизация тұжырымдамасы шеңберіндегі жүйелік тәсілге сүйенеді. 2023-2025 жж.өңірлер мен салалар бойынша деректерді салыстырмалы, құрылымдық және статистикалық талдау әдістері, сондай– ақ сараптамалық бағалау қолданылды. Қазақстан мен ЕО елдері арасында (3,22 есе артта қалу), сондай-ақ ел ішінде өңірлер (ең көп алшақтық 7,8 есе жетеді) мен экономика секторлары (тау-кен өнеркәсібі ауыл шаруашылығынан 20 есе асып түседі) арасында еңбек өнімділігінде Елеулі диспропорциялар анықталды. Негізгі себептер экономиканың технологиялық көптүрлілігі, шикізатқа тәуелділік, дамудың өңірлік біркелкі развитиястігі және білікті кадрлардың тапшылығы болып табылады. Талдау негізінде технологиялық жаңғыртуды, экономиканы әртараптандыруды, адами капиталды дамытуды және институционалдық ортаны жетілдіруді қоса алғанда, олқылықтарды жоюдың өзара байланысты жеті сценарийі ұсынылды. Зерттеу нәтижелерін мемлекеттік органдар өнеркәсіптік және аймақтық саясат бағдарламаларын қалыптастыру үшін пайдалана алады.
индустрияландыру, инновациялар, жаңғырту, еңбек өнімділігі, өнеркәсіп, технологиялық даму, адами капитал, Қазақстан экономикасы.